Diyalektik davranış terapisi, bilişsel davranışçı ekolün yeni bir dalgası olarak 1980li yıllarda Marsha Linehan tarafından geliştirilmiştir. Ekol başlarda borderline kişilik bozukluğu (sınırda kişilik bozukluğu)na sahip ve intihar düşünceleri olan bireylerin sadece değişime yapılan vurgudan ziyade, duygu ve deneyimlerin kabulüne ihtiyaç duymaları sebebiyle doğmuştur. Bunu en iyi deneyimleyen ise Marsha Linehan’ın kendisidir çünkü o da 20 yıl boyunca intihar deneyimleri, kendine zarar verme davranışlarının da eşlik ettiği borderline rahatsızlık ile mücadele etmiştir. Linehan’ın deyimiyle bu  hastalara  davranışsal  değişim odaklı bir müdahale yapıldığında hastalar fazlasıyla eleştirilmiş hissetmekte ve duygusal açıdan kapanabilmekte ve terapiyi bırakabilmektedir. Öte yandan hastalara bu duyguların zorluğu ve tolerans gerektirdiği vurgulandığında hastalar anlaşılmadıklarını ve küçümsendiklerini düşünmektedir (Sargın & Sargın, 2015). DDT’nin başarısı birçok psikopatolojinin temelinde duygusal disregülasyon olduğu farkındalığından kaynaklanmaktadır. Bu anlamda bunun görüldüğü yeme problemleri ve madde bağımlılıklarında da kullanımı yaygınlaşmıştır.

Neden ‘Diyalektik’?

Diyalektik Yunanca tartışma sanatı anlamına gelen dialektike tekhne’den türeyen bir terim olarak, genelde akıl yürütme yoluyla araştırma ve doğrulara ulaşma yöntemi demektir. Linehan hayatın her alanında karşıtlıklar olabileceği ve önemli olanın bunların sentezlenmesi gerektiğini düşündüğü için terapiye bu ismi vermiştir. Diyalektik süreçlerin tedaviye dahil edilmesi önemli bir aşamasını kapsamaktadır.

Neden ‘Davranışçı’?

Çünkü bu terapi türünde danışanların kendi hayatlarındaki problem davranışları çözme amaçlanmaktadır ve DDT öğrenmek onlara davranışlarını düzenleme şansı tanımaktadır. Bu davranış hedefleri 4 aşamada gerçekleştirilir. İlk aşama intihar düşünceleri ile savaşmaktır. Linehan’ın kendisi de borderline bozukluğa sahip ve intihar girişimleri olan biri olduğu için yaşamı tehdit eden davranışları engellemek ilk hedeftir. İkinci aşamada terapiye geç kalma, madde kullanımı vs dahil terapinin etkinliğini azaltan davranışları azaltmak hedeflenmiştir aynı zamanda geçmiş travmalar da bu aşamada ele alınır. Üçüncü aşamada ise yaşam kalitesini düşüren işsizlik, amaçsızlık gibi davranışlar değiştirilmek istenir. Son aşama ise kişinin sosyal alanlarda davranış becerilerini arttırmaya ayrılmıştır.

Peki DDT Nasıl Bir Terapidir?

DDT esas olarak bireysel psikoterapi, grup beceri eğitimleri, telefon koçluğu ve klinisyen konsültasyon ekibi olmak üzere dört temel bileşenden oluşur. Danışanın ihtiyaç durumuna bağlı olarak bu bileşenlerin hangilerinin uygulanıp / uygulanmayacağı belirlenir. Grup eğitimlerinde amaç kişilere 4 modül olarak duygu düzenleme, farkındalık, sıkıntıya dayanma ve kişiler arası etkili olma becerileri kazandırmaktır.

Bilişsel Davranışçı Terapiden Farkı Nedir?

Bir bilişsel davranışçı terapi türü olarak, DDT de insanlara işlevsiz düşünce ve davranışlarını, düşünce modellerini ve davranışlarını değiştirerek yardım etmektedir. DDT de CBT gibi danışanların geçmişine önem verir ve problemlerin oradan kaynaklanıyor olabileceğini kabul eder. Ancak şu andaki sorunların güncel düşünce ve davranışlardan kaynaklandığını söyler ve onları değiştirmeyi öncelikli olarak ele alır. Ve bunu yaparken de doğunun uzlaşmacı tavrı ile batının rasyonel tavrını kaynaştırmaktadır.

DDT’nin temel özelliği, problemlere biyososyal çerçeveden bakmasıdır. Biyososyal kurama göre yaygın duygu regülasyonu sorunlarının temelinde biyolojik temelli bir hassasiyet ve bireyi geçersiz kılan çevresel faktörlerin etkileşimi yatmaktadır. Duygu regülasyonu sorunlarında duygusal uyaranlara karşı aşırı hassasiyet, yoğun duygusal yaşantılar ve başlangıç düzeylerine dönmede yavaşlık gözlemlenmektedir. Birçok insanın düşünce ve davranışlarda sorun yaşadığını kabul eder ancak bunların en yıpratıcı görüldüğü alanın kişilerarası ilişkiler olduğunu savunur ve bunu değiştirmeyi esas alır (Grohol, 2016). Bu amaçla da grup terapisi bileşeninde güvenli bir ortamda sosyal beceriler ve sosyal uyumluluğun geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Takım süpervizyonu önemli bir parçasıdır.

Gerçekten faydalı mı?

Öncelikle, birçok araştırma göstermiştir ki, DDT, bilişsel davranışçı terapiye göre çok daha az terapiyi yarım bırakma vakasına sahiptir. Ayrıca borderline bozukluğa sahip kişilerin DDT tedavisi sonrasında; kendine zarar verme davranışlarında, hastaneye yatış sürelerinde, farmakolojik tedaviye duydukları ihtiyaçta ve öfke puanlarında anlamlı azalmalar olmuştur.

Aile ve evlilik terapisinin ne olduğunu tanımlamadan önce kimi kaynaklarda farklı isimlerle de anıldığını bilmekte yarar vardır. Bazı kaynaklarda çift ve aile terapisi, çift danışmanlığı, evlilik danışmanlığı veya aile danışmanlığı olarak geçmektedir. Evlilik terapisinde karı-koca ilişkileri üzerinde yoğunlaşılmaktadır. Aile terapisinde anne, baba, çocuk ve ailedeki diğer kişilerin katıldığı grupça yapılan bir psikoterapi yaklaşımıdır.

Aile ve evlilik terapisi tüm aile üyelerinin davranışlarını ve bu davranışların sadece bireysel aile üyelerini değil, aynı zamanda aile üyeleri arasındaki ilişkileri de ele alan bir psikoterapi biçimidir. Kısaca üyeleri, evli veya beraber yaşan, çift olan psikolojik danışma biçimi olarak ifade ederiz.

Aile ve Çift Terapisi Ne Değildir?

Aile ve çift terapisi sanılanın aksine arkadaş sohbeti, öğüt verme ya da sadece dert dinleme değildir. Faydalı olduğu bilimsel yöntemlerle ispat edilmiş tekniklerin bir süreç içinde uzmanların eşliğinde uygulanmasını içermektedir.

Aile ve Çift Terapisinin Amaçları Nelerdir?

Evlilik danışmanı amaçları arasında eşler arasında yaşanan problemleri fark etmek ve ilişki dengesinin yeniden düzenlemesi üzerine çalışmalar yapmak yer almaktadır. Eşler birbirlerine karşı zaman zaman olumsuz yargılar besleyebilmekte ve bu olumsuz yargıları davranışa dökerek eşlerine kırıcı olabilmektedirler. Bu nedenle terapistin empati, dinleme, uyum gibi beceriler kazandırmasına yönelik çalışmaları partnerler arasındaki etkileşimin iyileştirilmesinde büyük rol oynamaktadır.

Aynı zamanda eşlerin birbirlerine yönelik kimi zaman olumlu kimi zaman olumsuz algı, beklenti ve varsayımları vardır. Fakat tüm bunlar her zaman farkında olunmayabilir ve davranışa farklı biçimlere yansıması sonucunda tartışmalara yol açabilmektedir. Bu nedenle evlilik danışmanları, evlilikte yaşanan benzeri durumlarda danışan ile içsel süreçleri keşfedilmesini amaçlanmaktadır.

Aile ve Çift Terapisinden Kimler Yararlanabilir?

  Evlilik ve aile terapisi çiftlerde ilişki zorlukları, çocuk, ergen ve yetişkin ruh sağlığı sorunlarında, evlilik içi problemlerde, çocuk, ergen ve erişkin davranış bozuklukları, ebeveynlik sorunları, ailede hastalık ve sakatlık, ayrılma, boşanma ve üvey aile hayatı, anoreksiya, blumia ve diğer yeme bozuklukları, çocuklara bakım, evlat edinme, akrabalık bakımı, aile içi şiddet, ihmal ve istismar varlığında, kendi kendine zarar vermek, uyuşturucu ve alkolü kötüye kullanımlarında, yas, kayıp ve travma etkilerinde, yaşlanma ve diğer yaşam döngüsü değişikliklerinde yaşanan sıkıntı ve benzeri zorluklar yaşayan bireyler yararlanabilmektedir. 

Aile ve Çift Terapisine Ne Zaman Başvurulmalı?

Aslına bakılırsa bilinenin aksine aile ve çift terapisine başvurmak için sıkıntılı bir evlilik içinde olmanız gerekmez. Evlilik öncesinde nişanlılık ilişkileri, eş seçme, evlenme, evlilikte karı-koca ilişkileri gibi konularda, uzun dönemli ciddi ilişkilerde de evlilik terapisine ihtiyaç duyulabilir. Aynı zamanda ilişkileri sağlam olan birçok çift ilişkilerini daha da geliştirmek veya çıkabilecek sorunları önlemek amacıyla evlilik danışmanlığı almaktadır.

Bazı evliliklerde tartışma olmasa da ihmal söz konusu olabilmektedir. Çözüme kavuşmayan sık tartışmalar, olumlu duyguların kaybı, arkadaşlık, seks ve hareketliliğin azalması evlilikte bozulmaları beraberinde getirmektedir. Bu ve benzeri durumlarda evlilik ve aile danışmanlığına başvurulabilmektedir.

Psikolog Ecrin Gül Başar

Son dönemlerin popüler kavramlarından biri olan Mindfulness kavramı, Türkçeye çevrildiğinde “Bilinçli farkındalık” anlamına gelmektedir. Köklerini Budizm’in farkındalığı ve Doğu Felsefesi’nin meditasyonundan almasına rağmen, din ve kültürden bağımsız olarak kullanılabilen, kabul temelli, iki boyutu olan bir yaklaşımdır. İlk boyut “an” içinde olanları fark etmeyi içerirken; diğer boyut fark edilenleri karşılama biçimimiz olarak karşımıza çıkmaktadır. Cambridge sözlüğüne göre mindfulness, bir sakinlik duygusu yarattığı düşünülen şu anda bedeninizin, zihninizin ve duygularınızın farkında olma pratiği olarak tanımlanmaktadır.

Yalın şekliyle Mindfullness, ne geçmişte ne de gelecekte yalnızca mevcut an’da kalarak, kişinin kendisinde veya çevresinde gerçekleşenleri yargılamadan, tepki vermeden, olduğu haliyle, değiştirmeye çabalamadan zihinden geçen düşünceleri, bedende hissedilen duyguları açık, nazik bir dikkatle fark etmesi ve kabullenmesidir.   

Bilinçli Farkındalığın  Psikoterapi Alanında Uygulama Biçimleri Nelerdir?

Farkındalık temelli bilişsel terapiler, bireysel terapiler, grup terapileri, atölye ve eğitimler, koçluk sistemleri, profesyoneller ve iş dünyasında koçluk, eğitim ve atölyeler, kamp ve inzivalarda uygulanabilmektedir.

Mindfulness ile İlgili Yanlış Bilinenler Nelerdir?

Kısaca bilinçli farkındalık hakkında doğru bilinen yanlışlardan bahsetmekte fayda var:

-Çıkış noktası Budist felsefe olsa da din veya dini bir uygulama değildir. Daha çok hayata yeniden bağlanmak, dünyanın gelgitlerini kucaklamak ve hayatın ebedi akışını daha iyi anlamak ve kabul etmek için bir araçtır.

-Sadece özel bir yer ve alanda yapıldığına ilişkin yargıda yanlıştır. Her an, her yerde uygulanabilecek bir günlük yaşam pratiğidir.

-Mindfulness, bilinçli olarak düşüncelerden zihni arındırmak olduğuna inanılmaktadır. Aksine, zihnin nasıl çalıştığını anlamakla ilgilidir.

Mindfulness Egzersizleri Neleri İçermektedir?

Farkındalık doğuştan geldiği bilinse de, kanıtlanmış mindfulness egzersizleri ile geliştirilebilir. Bunları belirli başlık altında toplamak gerekirse:

-Oturarak yapılan, yürüyüş esnasında yapılan, ayakta ve hareketli olarak yapılan meditasyonlar 

-Günlük yaşama eklediğimiz kısa duraklamalar 

-Meditasyon pratiğini yoga veya spor gibi diğer aktivitelerle birleştirmek

Mindfulness Çalışmalarının Yararlı Etkileri Nelerdir?

Mindfulness çalışmaları yapılan araştırmalar sonucunda kendimizi olduğumuz gibi kabul edebilme becerisi kazandırmada, uyku problemlerinde, yeme davranışlarının düzenlenmesinde, kronik panik, anksiyete, stres düzeylerini azaltmada, madde bağımlılığı ve kişilik bozukluklarında, kronik acıda, obsesif kompülsif bozukluklarda, depresyonda ve benzeri birçok klinik bozukluklarda olumlu etkileri deneysel olarak kanıtlanmıştır.

Mindfullness’ın İlişkilerdeki Rolü:  Evlilik ve Aile Terapisinde Uygulanması

 Özet: Birçok araştırma göstermiştir ki mindfulness yaklaşımı bireyin hayattan memnuniyetini ve pozitif duygularını arttırır. Mindfulness anksiyete,  borderline kişilik bozukluğu, depresyon, kronik ağrı ve bağımlılık gibi hastalıkları verimli bir şekilde tedavi eder. Güncel araştırmalar mindfulness’ın ilişkilerdeki memnuniyet, empati gelişimi, ve iletişim becerileri üzerinde pozitif etkileri olduğunu göstermiştir. Bu makalede bilinçli farkındalık olarak tanımlanan mindfulness’ın evlilik ve aile terapisi üzerindeki uygulanmasının faydalarını değerlendirmiştir. Aynı zamanda, bu çalışmada mindfulness’ın çift ve aile ilişkilerindeki iletişimi, duygu düzenlenmesini ve empatiyi geliştirme konusunda kullanılabileceği tartışılmıştır. Çalışmanın sonunda Mindfulness’ın aile terapisindeki uygulamalarından bahsedilmiştir.

Anahtar Sözcükler: Mindfulness, terapi, aile terapisi, ebeveyn farkındalığı, çiftler, kabullenme.

Mindfulness’ın Tanımı

Minfulness tanımlanması ve uygulanması zor bir kavramdır. Bu alanın öncüleri Mindfulness’ın iki bileşenden oluştuğunu söylerler: “dikkat düzenleme” ve merak, kabullenmeye yönelim. Bu makalede mindfulness “o anda, bilinçli bir şekilde belirli bir amaca yönelik ve belli bir şeye dikkat vermek.” olarak tanımlanmıştır. Özetle Mindfulness bilinçli farkındalıktır. O anda dikkatini verme becerisine ise “farkındalık” denir. Farkındalık o andaki duyuları, duyguları, düşünceleri takip edebilmek, beden ve zihnin farkında olabilmek anlamına gelir.  Mindfulness’ı sadece farkındalık olarak tanımlayamayız aynı zamanda bilinçli bir farkındalıkta olması gerekmektedir.  

Bireyler için Mindfulness

Araştırmalara göre Mindfulness eğitiminin birçok olumlu sonucu vardır.  Hayat memnuniyetinin artması, pozitif duyguların artması, öz saygının artması.  Mindfulness ile elde edilen ve etkili sonuç gösteren dört ana model vardır: (MBSR,  DBT, MBCT. ACT)  MBSR: Her gün 45 dakikalık meditasyon içeren bir kurstur. Vücut tarama, Mindfulness meditasyonu, yoga, şefkat odaklı meditasyon bu programın parçasıdır. DBT, borderline kişilik bozukluğu olan kişileri tedavi etmek için mindfulness ile entegre olan 1 yıllık programdır.  Bu program bireysel terapi, grup terapi, kriz anında arayabilecekleri bir terapist içeren bir programdır. MBCT, 3.Dalga kognitif terapilerinden biridir ve mindfulness ile birleşerek geleneksel modellerin gelişmiş halidir. MBSR’ye benzer şekilde 8 haftalık bir program içerir ve hastalara yıkıcı düşünce şekillerinden ayrılmayı başarmak için yargısız farkındalığı öğretir. ACT, hastanın içsel arzu ve değerlerinin farkında olmasına, onları kabullenmesine ve sonrasında bu değerlere göre hayatlarında değişikler yapmasına odaklanır. Hastalara, öznel yargılarını içermeyen bakış açısından duygu, düşünce ve duyuları gözlemlemeyi ve bu düşünceleri kimliğinden ayırmak öğretilir. Bahsedilen Mindfulness temelli terapiler kronik ağrı, anksiyete, borderline kişilik bozukluğu, yeme bozuklukları, depresyon ve bağımlılık gibi hastalıkları etkili bir biçimde tedavi edebilir.  

İlişkiler için Mindfulness

Mindfulness sürecindeki farkındalık, kabullenme ve seçim kişiler arası ilişkiler için önemli bir uygulamadır. Budist perspektifinde bunlar birbiriyle ilintili kavramlardır. Budist perspektifine göre toplum anlamına gelen “Sangha”,  spiritüel olgunlaşmanın temelidir ve başkalarını önemsemenin, sevmenin, bağlantı kurmanın zeminini oluşturur.  Başkalarının acılarından kaynaklanan öfke ve negatif duygular bizim kendi mutluluğumuzu bozar ve Budist mindfulness uygulamalarının çoğu tüm duygusal varlıklara karşı merhamet geliştirmeye yöneliktir. Yani Budist prensipleri, ilişkiler bağlamında öğretilen mindfulness ile uyumludur.

Geçmişte sınırlı olsa da batıdaki yeni araştırmalar, aile terapileri için uygulanan mindfulness’ı ele alır. Çiftler arası ilişkilerde mindfulness’in ilişki memnuniyeti, ilişkideki strese karşı gelişmiş tepkiler, partnerini kabullenme ve empati üzerindeki olumlu etkileri gözlemlenmiştir. Ebeveyn çocuk ilişkilerinde ise mindfulness, uyumsuz otomatik davranışların kırılması, ebeveynin çocukla daha derin, uyumlu şekilde bağlanması konusunda yardımcı olur.  Mindfulness sürecindeki farkındalık ve kabullenme kişiler arasındaki ilişkilerde duygusal tepkiyi azaltmış ve partnerler arasında daha olumlu iletişimin sağlanması ile sonuçlanmıştır.

Ayrıca mindfulness’in merhamet ve empatiyi -özellikle bakış açısı alma ve empatik ilgi konusunda- arttırdığı gözlemlenmiştir. Mindfulness süreci bireylerin, çiftlerin, ailelerin empati eğitimi için çok önemlidir. Ayrıca mindfulness cinsel terapi için de kullanılabilir. Ön yeterlilik araştırmasına göre jinekolojik kanseri atlatmış bir kadının mindfulness ile cinsel işlevini arttırdığı görülmüştür. Mindfulness güvenli bağlanma ile pozitif korelasyon içerisindeyken kaygılı ve kaçınmalı bağlanma ile negatif korelasyon içindedir.

Çiftler için Mindfulness

Çiftler arasındaki ilişkilerdeki mindfulnessin rolü üzerine birçok çalışma yapılmıştır ve mindfulness seviyesi ile ilişki memnuniyeti arasında önemli bir korelasyon bulunmuştur. Çoğu çalışma korelasyon araştırması şeklindedir ve bu korelasyonlar neden sonuç ilişkisi belirtmez, bu yüzden korelasyonlar neden sonuç ilişkisine dönüştürülmeden çok dikkatli bir şekilde yorumlanmalıdır. Örneğin yüksek duyarlılık sahibi veya yüksek mindful yetisi olan insanlar diğer insanlara karşı pozitif yaklaşıp empati yaparlar, diğerlerinin ihtiyaçlarına karşı daha hassastırlar. Fakat bu değişkenler aslında mindfulnessin kendisini değil ilişki memnuniyetini etkiler.

Korelasyon araştırmalarında bazı sınırlamalar olsa bile bu araştırmalar gelecekteki deneysel araştırmalar için bir temel oluşturur. Örneğin Wachs ve Cordova 33 çift ile çalışarak mindfulness, empati ve ilişki memnuniyeti arasındaki ilişkiyi incelemişlerdir. Onlar mindfulness ile evlilik memnuniyeti, empatik ilgi, bakış açısı alma, kişisel sıkıntı azalması, öfke kontrolü,  dürtüsellik arasında önemli pozitif korelasyonlar buldular.  Araştırmacılar duyguları tanımlama ve diğer insanlar ile iletişime geçme becerisi ile mindfulness arasında bir ilişki olduğunu öne sürdüler. Araştırma sonuçları mindfulness seviyesi yüksek olan bireylerin duygu düzenleme, diğer insanların duyguları ile bağlantı kurabilme, partnerinin duyguları ve deneyimiyle ilişkilenme becerilerinin arttığını ortaya çıkardı. 

Barners ve diğer araştırmacılar tarafından yapılan bir araştırma da bu sonuçları onaylamıştır. Bu araştırmada yüksek mindfulness seviyesi ile artmış ilişki memnuniyeti, ilişkisel sorunlar ile yüzleşildiğindeki daha uyumlu tepki becerileri, öz kontrolün ve uzlaşmanın artması, daha pozitif bir partner algısı ve daha verimli bir iletişim kurulması arasında ilişki olduğu öne sürülmüştür. Bu araştırma aslında iki farklı çalışmaya dayanır. İlk çalışmada mindfulness ile ilişki memnuniyeti arasındaki korelasyon incelenmiştir ve bu iki değişken arasında önemli bir ilişki olduğu ortaya çıkmıştır. İkinci çalışmada ise mindfulness ile artmış ilişki memnuniyeti, azalmış anksiyete, sözlü agresyon, düşmanca tutum, negatiflik ve çatışma arasında korelasyon olduğu bulunmuştur.

Diğer bir çalışmaya göre mindfulness sadece bireyin duygu durumunu, iletişimini, çatışmayı algılamasını etkiler. Yani partnerinin algısında bir değişiklik yaratmaz. Bu yüzden mindfulness terapisi çiftler beraber katıldığında fayda gösterir. Sonuç olarak mindfulness terapisi, bireysel terapi yerine çiftlerin beraber katılmasıyla daha verimli olur.

Walsh ve çalışma arkadaşlarının yaptığı bir araştırma mindfulness ile yetişkin bağlanması arasındaki ilişkiyi incelemiştir. Çalışma sonucunda bağlanma anksiyetesi ve bağlanmadan kaçınma ile mindfulness seviyesi arasında negatif bir korelasyon bulunmuştur. Mindfulness ve çiftlerle ilgili olarak yapılan diğer bir araştırma da Carson ve arkadaşları tarafından düzenlenmiştir. Bu çalışmada MBRE ve MBSR takip edilerek 44 çift ile 8 hafta boyunca yapılan bir program düzenlenmiştir. Günlük 35- 40 dakika arası egzersizleri ve partnerli yoga pozisyonları, şefkat meditasyonları, mindful dokunma egzersizleri içeren mindfulness seansları yapılmıştır. Bu çalışma çiftler için etkili olan mindfulnessin teorik önermelerini dayanır. Çünkü mindfulness,  bu süreçte belli duygu durumlarıyla başa çıkmak için geliştirilen spesifik mekanizmalar yerine dünyada açık ve yargısız olarak var olmayı öğretmeyi amaçlar. Araştırmacılar mindfulnessin kişiler arası ilişkilerde kendimize ve karşı tarafa şefkat duyabilmeyi sağlaması üzerine vurgu yapmışlardır. Carson’ın yaptığı bu çalışmaya göre MBRE programına katılan 22 çift çalışma sonunda artmış ilişki memnuniyeti, otonomi, yakınlık, partner kabulü ve azalmış ilişkisel sıkıntı konusunda kontrol grubunda olan diğer 22 çifte göre daha önemli gelişme kaydetmiştir. Ayrıca MBRE programını tamamlayan çiftler artmış optimizm, spritüellik, rahatlama ve psikolojik sıkıntı azalması gibi sonuçlar elde etmişlerdir. Bu sonuçlardan da anlaşıldığı gibi mindfulness temelli programlar aynı zamanda ve birlikte gelen çiftler için oldukça yararlı olabilir.

Aileler için Mindfulness

Teorik ve araştırma olarak Mindfulness ve Mindfulness’in ebeveyn çocuk ilişkisine etkileri üzerine çalışılmıştır. Siegel mindfulnessin ebeveyn ve çocuk arasındaki bağlanmayı geliştirdiğini öne sürmüştür. Araştırmalar ebeveynin duygu düzenleme becerisini geliştirmesi ve çocuğuna karşı duygusal olarak daha uyumlu olması konularına odaklanmışlardır. Duncan ve çalışma arkadaşları mindful ebeveynliğini şu açılardan açıklamıştır:

a) Tüm dikkatini vererek dinleme,

b) Kendini ve çocuğu yargısız kabullenme

c) Kendi ve çocuğu hakkında duygusal farkındalık

d) Ebeveynlik ilişkisinde öz düzenleme

e) Kendi ve çocuk için şefkat

Bu beceriler genel mindfulness ile tutarlıdır ve kişiler arası mindfulnessin temelini anlamak için kullanılabilir.

Siegel’in çalışması nörobiyolojiye ve bağlanma teorisine dayanır. Siegel insanların “ ayna nöronlara” sahip olduğunu ileri sürer. Ayna nöronlar bizim diğer insanların duygu ve davranışlarına uyum sağlamamızı mümkün kılar. Mindfulness terapisi bu nöronları güçlendirmek için beyinin işlevselliğini geliştirir. Siegel ayrıca ebeveynlerin duygu düzenlemelerini geliştirmek için minfulness’ı kullanabileceklerini öne sürer, böylece çocuklarının gelişimi ve büyümesine yardımcı olacaklarını söyler.

Bildiğimize göre Siegel çalışması için sistematik bir klinik model geliştirmedi. Fakat klinisyenler ve araştırmacılar ebeveynler için mindfulness eğitim programı geliştirmeye başladılar. Bir araştırmada anlatılan aile programında 4 aile 7 haftalık bir programda yer alır. Her hafta 2 saatlik toplantılar düzenlenir. Her hafta yetişkinlere mindful ebeveynlik becerilerinin beş yönü öğretilir. Çalışma sonundaki verilere göre ebeveynlerin duygusal tepki, çocuklarıyla bağlanma, stresle başa çıkma gibi konularda ilerleme kaydedildiği anlaşılmıştır. Bu araştırma ön çalışma olarak geçtiği için genişletilmiş ve kontrol grubu, tedavi grubu eklenerek daha büyük bir çalışma oluşturulmuştur. 65 aileden alınan sonuçlara göre mindfulness tedavi grubu mindful ebeveyn becerileri ve ebeveyn-genç ilişkisi yönünden kontrol gruplarından daha büyük bir gelişme kaydetmiştir.

Diğer bir çalışma mindful ebeveyn eğitiminin spesifik popülasyonlar için yararlarını araştırmıştır. Örneğin annelerle yapılan 12 seanslık mindful ebeveyn programı otizmli çocuklardaki uyumsuz davranışları (kendini yaralama, agresyon) azaltmış, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu yaşayan çocuklarda uyumsuzluğu azaltmış ve gelişimsel bozukluk yaşayan çocukları olumlu sosyal davranışa teşvik etmiştir. Engelli çocuk ebeveynliğinde babanın dâhil olması, mindful ebeveyn becerileri ile ilintilidir. Bu da gösteriyor ki mindful ebeveynlik programları anne ve baba için eşit derecede etkilidir. Son olarak mindfulness temelli müdahaleler travmatik durumlar (çocuğunu kaybetme gibi)  için kullanılabilir.

Başka bir çalışmaya göre ise sağlık çalışanları ve ebeler minfulness eğitim programının doğum sürecinde olan annelerin stres ve ağrısını azaltmak, ilaç ihtiyaçlarını azaltmak için kullanılabileceğini keşfetmişlerdir. Aynı zamanda araştırmacılar son zamanlarda doğum sonrası yeni annelerde yaşanan depresyon tedavisi için uygulanan MBCT(mindfulness-based childbirth and parenting)gibi programların etkilerini çalışıyorlar. MBCT programı Duncan ve Bardacke tarafından geliştirilmiş olup MBSR’nin adapte edilmiş halidir. Bu programın negatif duyguları azaltma ve pozitif duyguları arttırma yönünde etkili olduğu gözlemlenmiştir.

Aile terapistleri gelişimsel olarak uygun müdahaleler yapmalıdır ve mindfulness çocukların, gençlerin, genç yetişkinlerin, yaşlı yetişkinlerin ömrü boyunca etkili bir şekilde uygulanmalıdır. Aileler için olan mindfulness temelli yaklaşımlar hala gelişmekte olsa da, empati, duyarlı ebeveynlik, güvenli bağlanma ve ilişki memnuniyeti gibi değişkenler bu yaklaşımların ilerlemesi için çok önemlidir. Mindfulness eğitimi bu değişkenleri etkiler bu yüzden de aile terapistleri için önemli kavramlardır.

Kognitif Davranışçı Terapi (KDT)  bir diğer ismi ile Bilişsel Davranışçı Terapi ( BDT) olarak karşımıza çıkmaktadır. Pek çok kaynakta farklı tanımlamaları olmasına karşın en genel tanımıyla psikolojik sorunların oluşumu ve değişiminde, biliş ve davranış üzerine odaklanan, bulgulara dayalı olarak geliştirilmiş, bilimsel ilkelerin psikoterapi alanına uygulanmasıyla pek çok psikolojik bozukluğun iyileştirilmesinde kullanılan çağdaş   psikoterapi yöntemlerindendir. Bilişsel davranışçı terapi, olayları algılama ve yorumlama biçimimizin, duygusal ve davranışsal tepkilerimizi değiştirdiği temel varsayımı üzerine şekillenmiştir.

Bilişsel Davranışçı Terapi Hedefleri Nelerdir?

Bu terapi yaklaşımının  temel hedefi danışanları psikolojik sağlığına kavuşturmaktır. Bunu yaparken de bireylerin  bilişsel süreçleri  ve bu süreçlerin, duygusal sorunlarla başa çıkmada   kişinin davranış biçimiyle nasıl ilişkisi olduğuna odaklanıp değiştirmeye çalışır. Unutulmamalıdır ki tedavi, her danışanın kendi ihtiyaçlarına ve kişiliğine göre özelleştirilir.

Bilişsel Davranışçı Terapilerde Nasıl Bir Yol İzlenir?

Bilişsel davranışçı terapilerde terapist ve danışan, danışanın sorunu hakkında ortak bir fikir edinerek sorunu   anlamaya, mevcut sorunun danışanın düşünce, duygu ve davranışlarını ve gün içindeki işlevlerini nasıl etkilediğini belirlemeye çalışırlar.
Daha kapsamlı bahsetmek gerekirse negatif yani olumsuz  düşüncelerin  tespit ederek duyguları nasıl etkilediklerinin farkına varılması ve onları daha faydalı olanlarla değiştirmeye çalışılınır. Çoğu zaman danışan otomatikleşmiş düşüncelerinin farkına varamayabilir. Çünkü çoğu düşünce kalıpları çocuklukta kurulur ve otomatik, nispeten sabit hale geldiği bilinmektedir. Bu nedenle danışma sürecinde birey, terapist ile birlikte  otomatik düşüncelerin  dışına çıkıp onları test etme imkanı bulur. Bu süreçte danışanın sorunlarını çözmekte   kullandığı baş etme yöntemlerinden daha yararlı olabilecek yeni çözümler üretebilmesi sağlanır. Danışanın terapi seansları içinde öğrendiklerini benzer olaylarda, süreç içinde de uygulaması istenir. Böylece danışan, karşılaştığı sorunlarda neler yapabileceği konusunda yaşam boyu kullanabileceği bilgiye sahip olur. Terapide izlenilen yoldan da anlaşılacağı üzere danışanlara  yalnızca  güncel sorunlarını çözmesinde veya anlık olarak  rahatsızlıklarından kurtulması amaçlanmaz. Danışanların çeşitli sorunlarda uzun vadeli işlevsel çözüm yolu üretmeleri  amaçlanır.

Yapılan araştırmalara bakıldığında bu terapi yöntemi en az ilaç tedavisi kadar faydalı olduğu kanıtlanmıştır.  İlaç  tedavisi ile hastalık tekrarlanabilirken, BDT ile sorunun temel kaynağına inildiğinden ve hastaya sorunu çözebilme becerisi öğretildiğinden dolayı terapi sonlandırıldıktan sonra bile uzun vadede hastalığın tekrarlama ihtimali en aza inmektedir.

BDT Hangi Hastalıkların Tedavisinde Kullanılır?

BDT, öfke kontrolü, panik bozukluk, yaygın anksiyete bozukluğu, sosyal fobi, çocuk ve ergen sorunları, kronik yorgunluk sendromu, kronik ağrı, depresyon, uyuşturucu veya alkol sorunları, yeme problemleri, genel sağlık sorunları, tik bozuklukları,obsesif kompulsif bozukluk, travma sonrası stres bozukluğu, cinsel ve ilişki sorunları, uyku problemleri için etkili bir terapi olduğu bilinir. Halüsinasyonlardan ve sanrılardan muzdarip kişilerde ve başkalarıyla ilişkilerinde uzun vadeli sorunları olanlarda BDT’yi (ilaçla birlikte) kullanmaya yönelik yeni çalışmalarda mevcuttur.

ACT’ a göre psikopatolojinin ve insanın mutsuz olmasının temelinde psikolojik katılık (unflexibility) yatmaktadır. Evrimsel açıdan bakıldığında ise bir sistemin gelişmesi için o sistemin esnek olması gerekmektedir. Esnek olmayan hiçbir şey gelişemez. Act’da psikolojik esnekliği sağlarken amaç bireye değer faktörlerini fark ettirmekle beraber defüzyon (ayrışmayı) sağlamaktır. Psikolojik katılık modelinde olan birey değer faktörlerini belirleyememekle beraber zihniyle kaynaşma (bilişsel füzyon) halindedir. Bizlerin amacı ise bireyin psikolojik esnekliği modelini etkinleştirmekle beraber düşünceye düşünce gibi bakabilmesini sağlamaktır. Gün içerisinde hepimizin zihninden olumsuz düşünceler geçiyor ve bu düşünceleri zaman zaman kavramsal benlik olarak benimsiyoruz özellikle zihnimizdeki olumsuz düşüncelerden ya kaçınıyoruz ya da kaynaşıyoruz. Kaçtığımız düşünceler ise daha sonra bize ızdırap olarak geri dönüş yapıyor. Zihnimizdeki olumsuz düşüncelerle kaynaşıyor muyuz yoksa onlara rağmen değerlerimiz doğrultusunda bir davranışta mı bulunuyoruz? Değerlerimiz doğrultusunda bir hayat tercih ettiğimiz sürece kaygımız bizimle olacak ve biz onunla kaynaşmaktansa ona karşı bir strateji geliştirmemiz gerektiğinin farkındalığını yaşıyor olacağız.

Yaşantısal Kaçınma / Experiential Avoidance

İçsel deneyimlerimizi (düşünce- duygular- anılar gibi) şeklini, sıklığını veya durumsal hassasiyetini kontrol etme veya değiştirme girişimidir. RFT ve ACT’a göre yaşantısal kaçınmanın kaynağı bizim olayları değerlendirme, öngörme ve önleme yeteneklerimizdir. Yaşantısal kaçınmanın kaynağı bizim dil ve bilişimiz sayesinde sorunu çözeyim derken birbirine katmamızdır. Bizler dil ve bilişimizi geliştirirken içsel deneyimlerimize göre değil, dışsal deneyimlerimize göre geliştirdik. Çünkü çocukluğumuzda dil ve bilişimizi geliştirirken odağımızda dış dünya vardı. Bu sebeple dış dünyadan gelecek olan tehlikeleri öngörme, onları kontrol etme ve değiştirme konusunda iyiyiz. Ama bu dil süreçlerimizi içsel deneyimlerimize karşı da aynı şekilde kullanmamızı sebep oluyor ve işe yaramayıp durumu daha da kötüleştirebiliyor. İçsel deneyimleri değerlendirme, öngörme ve önleme çabalarımız bize duygularımızı olumlu ve olumsuz olarak kategorize etmemize sağlıyor ve sonra bunların bir kısmından kaçar, bir kısmına doğru da koşar hale geliyoruz.

Bilişsel Birleşme/ Cognitive Fusion

Genel anlamda bilişsel birleşme kişinin ne düşündüğüne kendisini kaptırması anlamına gelir. Ne düşündüğü bireyin diğer işlevsel olan davranışsal düzenleme kaynaklarına hükmeder. Burada düşünce derken ilişkisel ve sembolik olan her şeyden bahsediyoruz. Yani jestler, mimikler, düşünceler, anılar, görüntüler ve duyguların bazı özellikleri ‘’düşüncedir.’’ ACT’a göre sorun ne düşündüğümüz değil, neyi düşündüğümüz ile ilgili nasıl ilişki kurduğumuzdur. Bizler için önemli olan kelimeler değil , kelimelere yüklediğimiz anlamlardır. Bizi rahatsız eden bir kelimeyi en sevdiğimiz şarkının nakaratına eklediğimizde rahatsız eden anlamın yok olduğunu fark etmiş oluruz. Öte yandan kültürel yapımız düşüncelerimizin davranışlarımızı kontrol etmesi gerektiğine dair güçlü katkı sağlıyor. Küçükken ‘ ‘ ağlama, yoksa fena yaparım’’ erkek dediğin korkmaz’’ gibi mesajlar bilişsel birleşmenin gelişimine katkı sağlar.

Kavramsal Geçmiş ve Geleceğin Baskınlığı: Esnek Olmayan Dikkat

Yaşantısal kaçınma ve bilişsel birleşme sayesinde burada ve şimdi deneyimimiz ile kolayca irtibatımızı koparabilir. Hepimiz geçmiş ile ilgili pişmanlıklar ve gelecek ile ilgili kaygılara kapılarak kolayca ana odaklanmakta güçlük çekebiliriz. Oysa hayatın gerçekleştireceği tek şu andır.

Kavramsal Benliğe Bağlanma

Hepimizin kim olduğuna dair bir hikayesi vardır. Bu hikâye geçmişin formulasyonu ve tanımlanması, geleceğin öngörülmesi ve değerlendirilmesi neticesinde ortaya çıkar. Bu hikayede biz varız. Bu hikayede kavramsal benlik var. Ama biz sadece o hikâyeden ibaret değiliz. Lisedeki halimizi tanımlayacak olsak çoğumuzun kendimiz için seçtiğimiz birçok kavram olacaktır fakat bizler seçtiğimiz o kavramlardan mı ibaretiz? Geçmiş ve gelecek perspektifinden baktığımızda kendimiz için seçebileceğimiz birçok kavram varken bizler sadece birkaç kavramı benimsiyoruz ve bütüne odaklanamıyoruz. Bağlam olan benliğimiz iken sürekli değişken olan düşünceler  ve içlerinden seçilen kavramları birbirinden ayırt etmekte zorlanıldığını görüyoruz.

Değerlerde Belirsizlik/ Değerlerle Kurulan Bağın Zayıflaması

Herkesin bu dünyada yaşıyor olması ve neden dünyaya geldiği ile ilgili bir amacı vardır. Bunlar bizim değerlerimiz. Anlayışlı bir eş olmak, çocuklarına karşı şefkatli anne olmak vs. Davranışlarımız faydasız düşüncelerle birleştiğinden veya hoş olmayan kişisel deneyimlerimizle birleştiğinde uğruna yaşadığımız değerler ile bağımız zayıflar ve kopar. Bunun sonucunda işlevsiz, dürtüsel, anlamsız davranışlar sergilemeye başlarız.

Değer Odaklı Davranışlarda Kararlılık

Tüm olumsuz düşüncelere rağmen değerlerimiz doğrultusundaki davranışlarımıza  denir.  ACT terapisinin amacı diğer beş alandaki becerilerin geliştirilerek değer odaklı davranışların yerleşmesini sağlamaktır. Kabul kavramı ile geçmişin ve yaşanmışlığın sebep olduğu olayları sıklık ve şiddetini değiştirmeye çalışmaksızın farkında ve aktif bir şekilde kucaklanmasını sağlamaktır.

ACT TERAPİSTİ/İLAYDA COŞKUN